Aaga xiül küy ajiür aküalaats nej atnej adelfa at miün algodoncillo. Xeyay ajküw aküalaatsa xiül küy wüx makoocheran owix nej aküir ran mi yow atnej onts jiw. Xeyay aaga xiül kam ajiür miküy nej.

Atang ti moing tiül nerrar iüt, tiül iüt niüng ngo pakam yow at miün atang tiül lejkian otüeng tiük, kang. Netiüt peat ngua tixiül niung nerrar aton xeyay ijchiür niüng aaga iüt najen maganiowa yow, atkiay atnej noik xiül apak wüx otüeng tiük. Axomaats a mbaj xiül atang tixiül miün Baja California Sur at miün Sinaloa andüy kalüy oküeaj Colombia at miün Venezuela. Aaga xiül xeyay ajneaj, nganüy a nipilan teamapiürüw tiül nerrar kambaj wüx meáwan iüt.

Aaga xiül küy tapiürüch ningüy México wüx nganaw ngojniaj apiayiw europeos. Agga Códice de la Cruz Badiano, nanchoram tiül gajpokoik akoik miow ik miow gajpik (1552) neat ajikich ijpüw ajlüy xiül mi nütiw nejiw cācālōxōchit l (‘mi mbaj mi müm wiür’, naag nakants mbaj) at miün neucxōchitl (‘kün mbaj’, naag iüp mbaj). Wüx nop nipilan ajiür xeyay embol, aaga doctor nejaw moniünandeow ningiün Tlatelolco tarang noik códice niüng andeak ngineay alndom marangüch naganeowaran süüig naag a mbaj küy.

Tiül Tipajteam, tiül Relación de Santa María Zacatepec tarangüche nawiig küy tiül gajpokoik akoik miow peik miow (1580) andeak andüy wüx noik ombas xiül natang ti moing asoik ita nuni kawa (mbaj os naw wüx nadam kang) ayaj wüx mixteco, nganüy wüx náhuatl tepēcācālōxōchitl (“tiük/tixiül-mi müm wiür-mbaj”), at miün apiüng “opang aaga xiül küy, nejongoy ndoj miganeow, alndom marang majants temeaats”. Tamong iüm akoik miow neat, fray Juan Caballero, nej nop prior (alndom mandeakaats, nop natang fraile) naw tiül convento oküeaj Santo Domingo, niüng ajlüy nganüy aaga Jardín küy, at miün provincial (alndom mandeakaats, nop director) oküeaj provincia dominica San Hipólito, ayaj nadam iüt tajlüy matüch adam nganüy Tipajteam, tarang tiül nawiig ngineay ombas noik xiül mi nüt nej “cacalosuchil” nganüy al tiül Biblioteca Francisco de Burgoa, pech Jardín.

Ndot majawaats ajküw Relaciones ngineay ajlüyiw nine kambaj tiül Tipajteam tiül gajpokoik miow peik miow (1580) naag gajpoyay koik miow er miow gajpowüw (1770) neat, axomaats ngineay tangowüch ayarich aaga xiül küy. Akokiaw Relaciones tiül gajpokoik koik miow peik miow (1580) neat andeaküw andüy wüx ngineay arang süüig ndoj apikiw aaga nawiig küy andeak ayarich marang nejants teomeatsaran, at miün ningüy tiül mi kambaj Tipajteam: “Ajlüy at miün al noik xiül nasoik cacalosuchitl, wüx majüne mbaj ngwa opang a xiül, mi yow nej arang a nejants teomeatsaran at miün awün tiül ombasaats ngo majneaj omeajtsaats. Naag a yow küy lamatag majneaj xeyay nipilan ngondom mexolxolüy lamakül wüx xeyay nüt iün andeow.” Ajlüy a miün noik Relación tiül gajpoyay koik miow er miow gajpowüw (1770) neat andeak ngineay arang nejants teomeatsaran, nganüy al noik andeak ngineay alndom mayaküch wüx owixeran, oleajaran wüx nekoy: “Ajlüy xiül asoik cacalozuchil ajiür nine mi mbaj nej, najmbokangan at miün wüx mayaküch op xiül küy wüx najlich olaats ataag majneaj. “Mbaj xiül, atankiay aküalaats a xiül küy, noik xiül ajiür miküy nej naag ayaj ngo najawan neol aaga Relación naw tiül gajpokoik miow peik miow (1580) neat andeak andüy wüx ngineay alndom marang nejants teomeatsaran. Ajküw nawiig küy tarangüch wüx tajlüy xeyay monandeow tambiy xeyay nipilan Tipajteam, atkiay tiül México, at miün tiül América. Sapiüngan tiül ajküw neat kiaj xeyay tamix omeatsaraan, aaga nipilan paxiüt oküeaj ndoj atkiay alndom tayariwe xiül küy mayambüw ngineay aaga nasoik “ngojneaj omeatsaran” matsambich ombasaran üüch nejiw miün andeowüw.

Aaga mbaj xiül ayarich tiül Tipajteam wüx majlüy nangox nüt tiül ajküw nine kambaj, ayarich mayaküch mi mbaj wüx ombas cruz tiül er nüt mayo akokiaw kaaw, mi nangox nüt Santa Cruz. Tiül mi kambaj mixiig latiük Istmo de Tehuantepec, mi mbaj aaga mbaj xiül asoik guie’ chaachi, üüch majmbokangan a bupu, napop naganeowaran naag os at miün cacao ayaj aganiowüw wüx ajlüy nangox nüt. Mi nüt nej wüx mixteco aaga mbaj küy at miün andeak andüy wüx os. Sapiüngan a color ajiür axomüy mbaj küy makiüb a os, kos aaga os makiüb a mbaj xiül atnej mi color ombasüw: ran, piüts, iüp , nakants at miün mbasakats aaga ombas a os; nganüy ombas a mbaj xiül ran, piüts, iüp, nakants, najtep iüp. Ajküw color küy makiüb ajmbokangan mbaj xiül Dios mangüy nejiw mixejchiiüüts, kos tanomb nejiw tarriüjtüw ijkiaw xiül kiaj, tamong tewix xeyay nipilan, mixejchiiüüts. Nganüye mbaj xiül natang tixiül ran ombas ndoj ngomajiür ajmbokangan, nganüy naxiül natang ti moing napateay mi os nej, tarrang chiüp aop.

Atkiay majawats nguineay tamongoch mbaj xiül makiüb a os, tiül Jardín tenapiüran ijpüw ajlüy nadam mbaj xiül küy. Ajiürüw palwüx ombas mi mbaj nej, nakajmiünaran pal palwüx iüt tiül Tipajteam. Sapiüran tiüt oküeaj convento niüng aküliw meteats, niüng tanomb kajnchiüjow frailes dominicos mendeaküw, niüng alndom majawüw kalüy mi tiük kambaj. Nganüy kiaj xeyay andiümüw mambüw a nipilan wüx majmeliw tiül Museo de las Culturas de Oaxaca. Ajküw mbaj xiül ngomajiür ael mapiürüch: ngo matün mateowaats, neíük monandeow. Ajiür xeyay najneaj: ¡ngomarang nejiw nikuajine ajküw rier chok! Atkiay sapiüngan mapiürüch a mbaj xiül niüng among xeyay nipilan tiül nadam kambaj atkiay nine kambaj niüng ngomajmiük nakind, kos ngo maíük nakind.