Regresar   |  
Naxó yá tsjin   |   Lengua Mazateco, San Jerónimo Tecóatl
Traducciones:
Naxó yá tsjin
ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl)
Flor de Mayo, Ita nǔni, Naxó yá tsjin, cacalosuchil, cacalosuchitl, guie’ chaachi
Cédulas similares

Naxó yá tsjin

ꞌÉn-ná

Jomí jan jokjuán xakjín

Je yála naxóje xakjin mani xkari adelfa mí ko tsa’anga. Ke nga bichá yála, jtsiin bitjola ngatsii xákjín ri taña tjenni. Koati kjín jkori beneno tjínla.

Ña majchá

Ya majchá jin ijñá, ña nangi tsjéya, ya ñani mitsá nandá sincháñó, ya bistsén nchó naxae ijie, koati ya jín ijñá ñani mitsá ñó nchi nde, matjé nisín tajénjno nangi. Sakóná jiin ijñá jo nda Baja California sur ko Sinaloa skanda ‘itin naxaenandá ‘i ri Colombia mí kori Venezuela mí. Ñó naskákji, koamani ñókjín chjita bitjée ya ñani índee tsjéyaa.

Meri tjíjinná ata tse, josín kinrobáni ngasa

Taxá fe sitjéni bi naxaenandáná Méjicu nó kjoa’atse ke nga tikje fikajìnjín’iná chjita ri xaen nangi. Jé xajon jchári Códice tse Cruz Badiano mí, ri kisindaa nó jngo jmi koa kichíte koani jó nó, jó koya bakó yála naxó je, jngori cācālōxōchitl mí nga én xiyee (naxó la nrá, ko naxó iní tsóni ) jan jngori neucxōchitl mí nga én xiyee(naxóla tjséen, ko naxó san tsó nii ). Tsá jngoró chjita ri ñó chixkón, mandaroni, jeró chjinexki ri ya Tlatelolco tsee, je tsakindaa códice jè, jan koarotisín tsakindaa jngo xki ko naxójè, kisíkojin ró ísa ri kjaé nga kisiki chjita ri xkónla.
Bi naxitsjee, jé xajon jchá ri kjina, ri tse naxaenandá ri Santa María Zacatepec mí, nga kjoán jngo jmi koa ón sindoo koa ‘ijón kan nó kitjókjii, ya tjítaa nga chjani ata tsee yá jè ri jin ijñá jchá majchá, ita nuni kawa tsóla (naxó najmé tse naxae tsóni) nga én mixteco, tepēcācālōxōchitl mína nga faatoyani én xiyee(nindoo/ijñá-nrá-naxó tsóni ènná), jan koati ya tíchja, keró “nga yóo chrjobala yá naxó jè, keró nga xooni nga yáá, sitsjéeyároni antsaa”.
Josindo la nó jaato nga kamáni, jeri fray Juan Caballero mí, je nami (jeri signa titjón) ya íngola Santo Domingo, biini nandae ña tíjna jardín bi, (jeri tsó’ila je tsakijna titjón bi, chjita jè) ya kichjani indee ñani San Hipólito tsakín, ‘isandee ri bii ‘imé nga’ijieni naxaenandá Naxitsjee, jngo xajon ya tsakíndata jngo yári “cacalosuchil” mí, xajon ri ya kjijnani nandae ya Biblioteca Francisco de Burgoa, bi chraña jardín.
Tsá singasán xajon jchá kjoatsee ri tse nó 1580 ko xajon jchá ri tse nó 1770 ri tse naxaenandá ri chjani Naxitsjee, ya tíjcha josín tsatjíya nga kjoachjen yá jè. ‘Ónni xajon jñá ri tse nó 1580 ña tíchja nga xki kamá, jan ‘ijónni ñani titsó jñáró kisíchjen chjita nga kisitjseeyá atsaa ngasa. Skanda bi naxaenandá Naxitsjee. “Tíjna jngo yári cacalosuchitl mí, ke nga xooni naxóla ‘otsá mijen je chrjobala maroyó, machjén ró nga bitjo ijie ri cho tjíyaa ‘antsaá, meróni ika sitsjeni ijoná keró nga ta tijta, ke nga saténchánná ijie. Kjín chjita mandani nandála yáje, joni tsá jñá chjita ri nikitima sikjanni, sikján’indiyani nga kui bi.” Jan ta jngona xajon ri tse nó 1770 ña tíjchaa chiba nga maró matsjeeyáni antsaa, jan jngona ri tsó ke ró machjén tsa yari skue’on chrjala ko ndsako: “Tjín ‘ikana yári cacalozuchil mí, ndí tjobá kjoan naxóla, ñó bajta, tsó chjita keró tsáya sita xkala ña batjiyaa ndindaa, mandároni”. Je naxó yá tsjin, ko xakjín, xkónní, benenoní, koamani takoamaná nga yaa tíchjaa xajon jchá ri tse nó 1580 nga tsó, kitsiró chjita nga kisítsjeyá atsaa. Ke, ke kitjókji xajon jñá ke nga koata ken chjita nó kjoatsee, bi naxaenandá Naxitsjee, bi Mejiku, ko nga ‘ijie inderi América mí. Ñó baa kamá nga kui nichrjaen, bixónajin takuila takinda kitsini xkala naxó jñá, nga nikitibeni josiko ‘ijola nga koasín kjoakiyaa.

Josín machjén nandae

Bi Naxitsjee je naxó yá tsjin ya machjén naxaenandá ña bitjo sí, kui mañójno krú nga kjoàn ján sá mayo ke nga sí santa kru. Ya naxaenandá ri zapotecas mí, ri chjani istmo jan Tehuantepec, jñá naxó jñà guie’ chaachi mí jeri nda sikástani ri bupu mí, nchijá romí, ko najmé ko ngió sindani, ke nga sí bitjo. Je jin ri tjínla nga én mixteco koati ya tjén’ila najmé. Kuilana nga ime koa kjoán najmé joni kjoán naxóla. Tjín najmé ri chroba, ri siné, ri san, ri iní kori asú xojmá; koati kjoánna naxó, tjín ri chroba, ri siné, ri san, ri iní kori jko. Tanga jñá na koló jñà, jñá chita jchíngáná kitsjaná, jñá ri tjó kitsee tsajmítjé jñá joonda nó kjoátsee. Je naxó la yá tsjin ri ta jin ijñá majchá chroba kjoán jan nijojín jne, jan chrjóla nijin ijñá ri jñá, ñó tájama jan chán matsijen ri jña.

Je naxó yá tsjin bi jardín

Nga koasín baxki najmí ata tsee naxó yá tsjin ko najmé, bi jardín jo jko yá jñá ri ñó kjín mani tsakitjéjin. Kjín koya naxó bajála jan kjáé kjáé inde jini, bi chjani naxaeanandáná Naxitsjee ñajini. Ya tsakítjéngijin ya ‘ingo jee, ña tsakítsoba chjita namí kjoatsee, nga kuisín kiskótsijen ta nindó ján. Jñá yá jñá ngotjó matjéni, niki tsá sasendála, niki choxa bakola ni chin jín seela. Nijojín sikoo xojnoo ‘í. Bixónajin ñóla nda see tsá ya sitjé indee ri tsee ngatsi chjita naxaenandá, ya ñani mitsá nchán kaa, kuina nga mitsá kaala nchán ri je.
Traducción y voz en lengua ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl): San José Vistahermosa, Zoquiapam Oaxaca , Fundación Alfredo Harp Helú, Oaxaca A.C.
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. Naxó yá tsjin (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://www.cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/flordemayo_maa accesado el 14 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 3    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.