Regresar   |  
Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an?   |   Lengua Mazateco, San Jerónimo Tecóatl
Traducciones:
Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an?
ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl)
Banduy xnia, Nakants wean, Nanche naxiñá’, Nántyi kuá’a, acerola mexicana, cereza colorada, guachocote, guajocote, nanche de monte, nanche iní, nanche rojo
ꞌÉn-ná

Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an?

ꞌÉn-ná
 
1 Jardín Etnobiológico de Oaxaca   |   2 *nizagt@gmail.com Secihti/JebOax
Tsá ya sá mayo skanda sá noviembre, ya tajmí Naxaenandá ñani nijota ñójin ba jstsjí bi Méjicu, sakoa kuinayí jin la tó ri nanche mí ari nance mí ijie; Tsá nda chítsijenli kjaéní nga ijngó ijngó, jñá ri siné ndí kató kjoán tse Byrsonima crassifolia Kunth mí, jan jñári iní jncha ijo kjoán tse Malpighia mexicana A. mí. Ika ñó tsjacha ngajó bi Méjicu, tanga ndaena je chibayana ri tse nanche iní, M. mexicana mí, Ya ya’ilana jomína ya ña isande majchá: nanche iní, nanche ijñá, acerola mexicana, cereza colorada, guajocote ari guachocote mí ijie, kjín jín tjínlana koatsó chjita ri(Tena et al., 2020). Jo nda nó kjoatsena nga koasín kjine chjita bi naxaenandáná Mejicu; joni to, o tsá mijén kjáé isa sín bindaa nga kjine.
Malpighia mexicana jin la metro ma nga yála, iso kji se nga’ijie ko chrjala, koati chrobajin kjise. Nijota tjaen jín xkala, ime tji kjoán, ijón basenla jo nda chrjón centímetro ma ndajó, jóla nda jin centímetro ma tee. Tjo jtín naxóla, malani ijón skanda chrjón jngo ke nga ndá xo, ón ón bitjokjo pétalola, san kjoan mana ke nga majchá. Jñá nise bakjón tola, ndí kató kjoán ma, jó ján centímetro ma'i, chrjae kjoán se, taja ma chrjobala, iní kjoán ma, ján ma to taja sitsaya atsaa (jonikji isén ri mani jngo).
Ke nga koasín ñó kjín yá ko xka, ri bi tjín naxaenandáná Méjicu, bi ya’ila nga ñókjín jko tjín jñá ri Malpighia mí; je chjita ri Anderson mí koakuitsó nó (2013). Kitsó jñáró xákjín yájñá tjínró nda Centroamérica ko Venezuela. Jñáró ri bi tse Naxaenandá Mejicu yaró ñó tjín ya ñani niki tsijen jstsjí ba, ya kjoán fíni naxaenandá Michoacán, ya ñani cuenca tse balsas mí, ya pacífico jo nda fichó Chiapas; Koati se na skanda ñani El Salvador mí, tanga kjaé jkoní ri ya tjín, nikijé ri bi tjín naxaenandáná Méjicu. Ma sitjé, meni satena ni tóla, ya inde ñani jstsjí ba ya ñani niki tsijen se. Ke nga koasín ñó bajá, jñá bajá ndí yá ri jin ijñá fi’ini, ya bitjé ndi niyala chjita meni makinda’ila koatsó chjita ri (Tena et al., 2020). Fe kichítayáko nga yála matjéni, koasín kisíta xajon ngata chibaró fí kjamala ke nga koasín sitjé, isa ró ndama ke nga jé tola sitjee koakitsó chjita ri (Maldonado et al., 2017).
Ke nga koatisín sijté yá ri to bajála bi Mejicu, jñá yá to la jñá, yaa sitjé nga sinchá ndi niya; ño nda chine tola, jetjínla ri vitamina C mí, ri basenkoná nga mi chijtjséjin bakoná, ñó kjín chjita ri kjine koakitsó chjita ri (Maldonado et al., 2017); Koati tjín xajon ña tíchja nga maró sindani antsaa, ke nga fa’ayaná, tsake nga xojmá jní ijie koatsó chjita ri (Morelos) mí, jan koaroti sítsje tsá ña tiiná, bi Naxitsje koakitsó chjita ri (Tena et al., 2020).
Tsá kje chine jin tola, chitae, chini; jan, tsáfeyi jochine, ngí mijtajín. Ya sakólí ya nditsin, ya ñani saténa to ri bi ‘indená majchá. joni chiba ri mani jó.

Referencias
Traducción y voz en lengua ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl): San José Vistahermosa, Zoquiapam Oaxaca , Fundación Alfredo Harp Helú, Oaxaca A.C.
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Contreras-Ramírez M. y Gámez-Tamariz N. 2026. Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an? (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://www.cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/malpighiamexicana_maa accesado el 18 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 4    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.