1 Jardín Etnobiológico de Oaxaca | 2*nizagt@gmail.com Secihti/JebOax
Tsá ya sá mayo skanda sá noviembre, ya tajmí Naxaenandá ñani nijota ñójin ba jstsjí bi Méjicu, sakoa kuinayí jin la tó ri nanche mí ari nance mí ijie; Tsá nda chítsijenli kjaéní nga ijngó ijngó, jñá ri siné ndí kató kjoán tse Byrsonima crassifolia Kunth mí, jan jñári iní jncha ijo kjoán tse Malpighia mexicana A. mí. Ika ñó tsjacha ngajó bi Méjicu, tanga ndaena je chibayana ri tse nanche iní, M. mexicana mí, Ya ya’ilana jomína ya ña isande majchá: nanche iní, nanche ijñá, acerola mexicana, cereza colorada, guajocote ari guachocote mí ijie, kjín jín tjínlana koatsó chjita ri(Tena et al., 2020). Jo nda nó kjoatsena nga koasín kjine chjita bi naxaenandáná Mejicu; joni to, o tsá mijén kjáé isa sín bindaa nga kjine.
Si durante los meses de mayo a noviembre, te encuentras en alguna comunidad en las selvas secas de México, no será raro que llegues a escuchar el nombre de nanche o nance; y si pones un poco de atención, te darás cuenta de que pueden estar hablando de distintos frutos, los amarillos redonditos de Byrsonima crassifolia, o bien los rojizos y carnosos de Malpighia mexicana A. Juss.. Ambos, son ampliamente apreciados y degustados en México, pero en esta ocasión, hablaremos del nanche rojo, M. mexicana, que dependiendo el lugar donde crezca se conoce como: nanche rojo, nanche de monte, acerola mexicana, cereza colorada, guajocote o guachocote, entre muchos otros nombres (Tena et al., 2020). Estos frutos son consumidos por las comunidades de nuestro país desde tiempos prehispánicos; ya sea como fruta fresca o en otras preparaciones deliciosas.
Malpighia mexicana jin la metro ma nga yála, iso kji se nga’ijie ko chrjala, koati chrobajin kjise. Nijota tjaen jín xkala, ime tji kjoán, ijón basenla jo nda chrjón centímetro ma ndajó, jóla nda jin centímetro ma tee. Tjo jtín naxóla, malani ijón skanda chrjón jngo ke nga ndá xo, ón ón bitjokjo pétalola, san kjoan mana ke nga majchá. Jñá nise bakjón tola, ndí kató kjoán ma, jó ján centímetro ma'i, chrjae kjoán se, taja ma chrjobala, iní kjoán ma, ján ma to taja sitsaya atsaa (jonikji isén ri mani jngo).
Malpighia mexicana es un árbol pequeño de casi 8 metros de altura, tronco grisáceo ramificado, en ocasiones desde la base y con manchas blanquecinas. Sus hojas son regularmente espaciadas y separadas por entrenudos, de forma ovalada a elíptica, de entre 4.5 - 15 cm de largo y de 2 - 8 cm de ancho. Las flores van acomodadas en racimos irregulares (corimbos) de entre 4-16 flores, de hasta 15mm, con cinco sépalos y corolas compuestas por cinco pétalos dentados, que al madurar se tornan de color rosa. Sus frutos, dispersados por aves, son globosos, carnosos, de 2–3 cm de ancho, lisos, de cáscara relativamente gruesa que, cuando madura, se torna rojiza; en su interior, se encuentran tres semillas planas con capa exterior dura (testa), mismas que están unidas por abundante fibra.
Ke nga koasín ñó kjín yá ko xka, ri bi tjín naxaenandáná Méjicu, bi ya’ila nga ñókjín jko tjín jñá ri Malpighia mí; je chjita ri Anderson mí koakuitsó nó (2013). Kitsó jñáró xákjín yájñá tjínró nda Centroamérica ko Venezuela. Jñáró ri bi tse Naxaenandá Mejicu yaró ñó tjín ya ñani niki tsijen jstsjí ba, ya kjoán fíni naxaenandá Michoacán, ya ñani cuenca tse balsas mí, ya pacífico jo nda fichó Chiapas; Koati se na skanda ñani El Salvador mí, tanga kjaé jkoní ri ya tjín, nikijé ri bi tjín naxaenandáná Méjicu. Ma sitjé, meni satena ni tóla, ya inde ñani jstsjí ba ya ñani niki tsijen se. Ke nga koasín ñó bajá, jñá bajá ndí yá ri jin ijñá fi’ini, ya bitjé ndi niyala chjita meni makinda’ila koatsó chjita ri (Tena et al., 2020). Fe kichítayáko nga yála matjéni, koasín kisíta xajon ngata chibaró fí kjamala ke nga koasín sitjé, isa ró ndama ke nga jé tola sitjee koakitsó chjita ri (Maldonado et al., 2017).
Como muchos otros géneros de plantas de las selvas secas, México es centro de riqueza y diversificación del género Malpighia; Anderson (2013) afirma que este género llega de manera secundaria a Centro América y Venezuela. En M. mexicana se encuentra cubriendo amplias zonas de las selvas secas, en poblaciones desde Michoacán, la cuenca del Balsas, el Pacifico mexicano, hasta llegar a Chiapas; fuera de nuestro país también hay, en El Salvador, pero ahí sus poblaciones son restringidas y se encuentran completamente aisladas de la parte mexicana. Pueden llegar a ser cultivada a baja escala para producir y comercializar sus frutos, especialmente en climas templados y fuera de su área natural; sin embargo, la gran mayoría de su producción se asocia a poblaciones silvestres o asilvestradas, es decir que se encuentran dentro de huertos y traspatios con limitado manejo (Tena et al., 2020). Se han realizado estudios de establecimiento mediante estacas, modo de reproducción vegetativa, registrando que tienen una baja tasa de establecimiento y enrizamiento, por ello se recomienda su propagación por medio de semillas (Maldonado et al., 2017).
Ke nga koatisín sijté yá ri to bajála bi Mejicu, jñá yá to la jñá, yaa sitjé nga sinchá ndi niya; ño nda chine tola, jetjínla ri vitamina C mí, ri basenkoná nga mi chijtjséjin bakoná, ñó kjín chjita ri kjine koakitsó chjita ri (Maldonado et al., 2017); Koati tjín xajon ña tíchja nga maró sindani antsaa, ke nga fa’ayaná, tsake nga xojmá jní ijie koatsó chjita ri (Morelos) mí, jan koaroti sítsje tsá ña tiiná, bi Naxitsje koakitsó chjita ri (Tena et al., 2020).
Como ocurre con muchas otras especies de frutales en México, sus árboles son especialmente valorados como elementos de cercas vivas; su deliciosos frutos, que resaltan por su elevado contenido de vitamina C, son fuente de alimentación para pobladores de diversas comunidades (Maldonado et al., 2017); además, se tiene registro de su uso para tratar malestares estomacales, diarrea, disentería (Morelos), o bien como como agente desinfectante para heridas superficiales en Oaxaca (Tena et al., 2020).
Tsá kje chine jin tola, chitae, chini; jan, tsáfeyi jochine, ngí mijtajín. Ya sakólí ya nditsin, ya ñani saténa to ri bi ‘indená majchá. joni chiba ri mani jó.
Si no has consumido sus deliciosos frutos, te invitamos a probarlos; y si ya los probaste, sigue consumiéndolos. Puedes encontrarlos en los mercados, justo en los puestos donde venden productos locales cargados de saberes ancestrales.
Maldonado M, Garcia J, Santos G, Rojas A, Cuevas J, Torres N. 2017. Reguladores del crecimiento y sustratos en la propagacion vegetativa de nanche (Malpighia mexicana A. Juss. y Byrsonima crassifolia (L) HBK). Revista Brasileira de Fruticultura,39 (3), 1-6. https://doi.org/10.1590/0100-29452017700
Anderson WR. 2013. Origins of Mexican Malpighiaceae. Acta Botanica Mexicana, (104), 107-156.
Tena Meza M, Navarro-Cerrillo RM, Brizuela Torres D (2021). Distribution of Malpighia mexicana in Mexico and its implications for Barranca del Río Santiago. Journal of Forestry Research, 32, 1095-1103.
Maldonado M, Garcia J, Santos G, Rojas A, Cuevas J, Torres N. 2017. Reguladores del crecimiento y sustratos en la propagacion vegetativa de nanche (Malpighia mexicana A. Juss. y Byrsonima crassifolia (L) HBK). Revista Brasileira de Fruticultura,39 (3), 1-6.
Traducción y voz en lengua ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl):
Reproducción del dibujo del nanche, tomado del libro "Dendrología natural y botaneología americana, o Tractado de los árboles y hiebas [sic] de la América" escrito por Fray Juan Caballero, antiguo fraile dominico, que vivió en la ciudad de Antequera, hoy Oaxaca, alrededor de 1785.
Contreras-Ramírez M. y Gámez-Tamariz N. 2026. Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an?
(Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.).
v.1.10
Cédulas del Jardín en lenguas originarias.
https://www.cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/malpighiamexicana_maa
accesado el 18 de junio de 2026
Contreras-Ramírez M. y Gámez-Tamariz N. 2026 Je nanche iní: ñó nda chine, ndí iní kji jna ndí san chine, Yáná an? (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.). v.1.1 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mx/IxMxJebOax/malpighiamexicana_maa accesado el 18 de junio de 2026
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento
bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3
o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation;
sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 4
Fuente externa
para de
Texto que se mostrará como título
Nombre de usuario en la red social
Dirección del canal del autor
Breve razón por la que su muestra el recurso en la cédula
Dirección a la que será redirigido el usuario al picar
Fecha en la que se realizó
Imágen de 200px de ancho por 100px de alto
cargando...
YoTengoQueAportar
Este dato no será público
Nombre que aparecerá en la página
Estado en el que vives
Municipio en el que vives
Comunidad, colonia o pueblo en el que vives
Lengua(s) que se hablan en tu comunidad
Este dato no será público
Este dato no será público
Este dato no será público
Tu aporte debe ser revisado por los editores antes de ser publicado.