Regresar   |  
Huaa yajk tij palma etz huaa ets ma jepyam ko xëë   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
Huaa yajk tij palma etz huaa ets ma jepyam ko xëë
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Dioon salas-moralesiae
Nom RedList Cites
Flor de la montaña, Flor peine, Maíz viejo, guie’ bègú, maíz viejo, yag gubé

Huaa yajk tij palma etz huaa ets ma jepyam ko xëë

Ayuuk.
 
1 *geovannimtzguerra@gmail.comJuchitán de Zaragoza Jardín Etnobiológico de Oaxaca   |   2 Secihti/JebOax
Ko m’naxch ma ets n’kajpn Santo Domingo Tehuantepec jem Wuajkwuiim [Oaxaca], nëx paxch yi barrios ribereños huee yi xëë dundpy. Tu’k poo yajk tun yi xëë coy yi fiestas titulares, ma jem kajpn jot zapoteca. Ma ya tzanaip toxy, yei, jot kujk mëdach yi wuit tradicional ma trazos etz colores vistosos. Yi adornos, ëw etz ejtzk, atraerán tu atención etz yi cuetes nigapxp co xëë tzondaky. Jada xëë huaa jay ni wuintsëkepy, yei (shuanas) etz toxy (xhela shuanas), huaa etztë jin jaquem mëd yi ritmo son bandaga (‘son [de las] hojas’) tuk etz metzk, kem pagon kyejot ayy yooñ ixcom espada; Yi aay, huee yi kojpk pik ko xëë, huee xëë Dioon salas-moralesiae Gut. Ortega & Pérez-Farr.
Yi adornos ma jay pempy co xëë huaa yi mëd aay quepy etz aay ujtz ma yeecpy ma la vera del rio etz ma kam, nidun yajk tunde yi “pëjy ma kopwuin” ma yajk xëëmoypy ayy cicadas, pino, laurel- ma yajk mindpy jaquem. Co tun yi pëjy madj jaquem tzoomp yajk mujkpy yi jay ma majktaxk barrio etz ma kajpn sierra, Santa Cruz Tenango etz Santiago Lachiguiri, tuk tuk jumet nax jay pem jishëk comisión “los caballeros” yi’ech ixtaeby pëjy ma kopk wuin etz co jinbich yajk patsoy mëd cuetes etz música. Kiyajktepy ja pëjy ja shuanas etz mëd jidit’te ma barrios jingon, naxtee ma’ach capilla; ma’ach tshanede ja “pëjy” yajk kunuchx mëd copal etz watz nii connem ja’ach barrio ma kopkpëk xëëdumpy.
Wuenshepy yada cicada nex tun ko teeyen tiempos prehispánicos, co yajk xëëmoy yag gubé (transcripción tentativa, ayuuk didxsá, zapoteco de Santiago Lachiguiri) o guie’ bègú (ayuuk diidxazá, zapoteco del Istmo); yajk tij dun co yi etimología ‘flor peine’. Nidun ma San Miguel Tenago, kajpn chontal ma Tehuantepec, ma kaj ok yajk capxn y’ayukk, huee yajk tij “maíz viejo” etz tij të kaxëk ixcom tuk palma ma yajk pidzempy conos ixcom yi mazorca. Jem jay majay jamiech co jumet 50s, ko kaj nex tzuuj ti oy pidzem, yajk jëchpy nex yi pajk almidón mëd mook, yaj’tundpy yi y’jam pipe ixcom jam, wuwnshepy co dyajk toogoy neurotoxinas ma mëdachpy.
Dioon salas-moralesiae huaa yi tuk ujtz ixcom na ujtz mëd may aay jooñ, ixcom yi pajpk yajk pidzem conos ixcom pëjy, mëdachpy jey etz toxy ujtz etz huaa yajk pax ma selva baja etz ma nex bosque de encino, jem ma Tehuantepec, Wuajkwuiim [Oaxaca]. Juquyach mu wuingon metzk especies cicadas ma miuguk: D. oaxacensis etz D. merolae, je co huaa yi aay jak tëm yooñ (ixcom metzk metro), yajk pidzem conos jak mëj (ja yei 77cm etz ja toxy 45 cm) huaa ja na curva ma jipy: huaa ich ma it kaj okn tëtz kadinem D. oaxacensis, je co jak tëtz etz an kadinem D. merolae; yeec ma it ziptëjk tza jot ma 800-1200 msnm.
Ko namne yajk ixquekpy mëdpy yi científicos, ka näm yajk nijawue tzoo yi jada ujtz togoynep ok kaj, pets mubad yajk tun estudios mëd jada ujtz.

Referencias

  • Gutiérrez‐Ortega JS, Pérez‐Farrera MA, Sato MP, Matsuo A, Suyama Y, Vovides AP, Molina-Freaner F, Kajita T, Watano Y. 2024. Evolutionary and ecological trends in the Neotropical cycad genus Dioon (Zamiaceae): An example of success of evolutionary stasis. Ecological Research, 39(2), 131-158. https://doi.org/10.1111/1440-1703.12442.
  • Gutiérrez-Ortega JS, Pérez-Farrera MA, Chemnick J, Gregory TJ. 2021. A reassessment of Dioon merolae (Zamiaceae) leads to the description of Dioon salas-moralesae, a new cycad species from southeastern Oaxaca. Phytotaxa 528 (2): 093–110. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.528.2.3
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Martínez-Guerra G. y Gámez-Tamariz N. 2026. Huaa yajk tij palma etz huaa ets ma jepyam ko xëë (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://www.cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/meconfundenconpalmaysoylaprotagonistadelafiesta_neq accesado el 19 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 6    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.