Aaga ngots noik oleaj xiül nin mayajkaats ombas. Ajküw nine aop nej makiiüb newinchikiün najal mi püüig nej üüch majüik atnej sambüy, nganüy nadam aong nej wiling tengial atang wüx mi xiül mi püüig nej ajük atnej pelota. Ajküw aop atnej cruz ayaj ambeol xeyay mayajkaats ombas aaga xiül kam. Nakants andüy mimbaj nej naag raan jontsjontson ombas, nadam mbaj neiük, wüx laongwiüts ajküw netsammiük apeayiw matsoyiw

Ajküw oleaj xiül kam andüy Tipatjeam aton Chiapas ayajküw ombas nej atnej morro, atmiün ajiür alinoik mi nüt nej andüy palwüx kambaj. Mi nüt nej xeyay nandearak tecomate (ngiaj cuautecomate) andüy pinawan akiiüb andüy kawak México; andüy Sinaloa andearak mi nüt nej ayal, andüy tiül Nerrar Iüt (Michoacán akiiüb Guerrero) ayagaran ombas nej atnej cirián, nganüy tiül Huasteca Potosina asoik tima ayaj noik minüt nej naw tiül huasteco (Aguirre-Dugua y Casas 2022)

Aaga xiül kam atangüw niüng ajlüy nerrar iüt niüng ngomamong gajpokoik koik miow metro ajal oleaj iüt aagüy miün Sonora andüy Chiapas, aton tiül kambaj niüng akwiür lam Balsas. Atmiün atang tiül Huasteca Potosina aton tiül pinawan kambaj Veracruz (Aguirre-Dugua et al. 2023). Aaga xiül kam atangüw tiül korrül najlüy tinden, mbeay niüng aküir yow, tiül najmiük iüt niüng lamiyow, aton aaga oleaj xiül kam ayarich neyak mi nden tiül mi korrül nimal, kos ajküw waküx akiiüb kawüy andiümüw matiw aong nej (Janzen 1984).

Ajküw aong nej ayarich marang xax, ayaj ajiür najneaj atam netembeay yow, atmiün ayarich maganeowaran tiül mezcal, café, chaw, aton naganeowaran leaw nejiür cacao. Wüx arangüch ajküw xax, ayarich aong a xiül wüx lajün, andogeran pinawan, awüneran omeaats makiiüb osaab (ngomüteran), ndoj asoeteran am tiül, kandom amogaran mawaag (Aguirre-Dugua y Casas 2022).

Agga omeaats aong xiül kam najneaj marang süüig (Gentry 1982), ayarich marang süüig naganeowaran netagmajneaj joj at miün wüx ngomajneaj minot mi iünd. Agga süüig küy wüx arangüch ayaküch tiül alcohol (mi alcohol de olam, mezcal), aleáing miün tiül aong a xiül, ndoj akweateran mamong akas nüt; atkiay alndom maganeowaran mi yow nej. Alinoik alndom maganeowaran atnej süüig wüx ajongoyeran omeaats aong ngots makiiüb xiül nerang süüig atnej sauco, gordolobo, cuachalalate, eucalipto, bugambilia aton canela, at miün ajlüy al akas. Üünd mangan naag azúcar ngwa kün, ayaküch noikpite alcohol, ndoj aganeowaran. Kwane alinoik arang a süüig küy netagmajneaj ndot ijiür nekoy netsünd wüx imbas. Omeaats nej akiiüb opang nej, ayarich andüy wüx nael ajlüy wüx mi taag ombasaran (Aguirre-Dugua y Casas 2022).

Ndojwüx, ndot aaga oleaj xiül kam üüch nine aong nej, ayaj ayarich marang xoob. Ajküw xoob küy lasap ombasüw marangüw andüy tiül mi kambaj Cora nawüw Nayarit, Mayo andüy Sinaloa, Huasteco andüy San Luis Potosí, aton Zoque andüy Chiapas. Atmiün andüy tiül kambaj Morelos arangüch xoob naag owixeran atkiay monpeay miün palwüx kambaj majawüw. Aag mi xiül naw wüx ngots kam nandiüram mayaküüch wüx owix manchiük nerangüy najiüt ayaj atam nejiw monpiür aton bang am wüx opech kawüy (Aguirre - Dugua et al. 2023).

Ajlüy akiacheyej wüx laxoram tiül apiüng aaga oleaj a xiül kam natangüw tiül korrül najlüy tinden tiül nine kambaj ayaj akualaats ajküw xiül najlüy tiül moing, ayaj ajikich netam majiüraats ajküw oleaj xiül kam tiül nine kambaj, kos atkiay ndot mümb tiül moing, alndom majlüyiw tinden (Aguirre-Dugua et al 2023).

• Aguirre-Dugua X, Casas A, Ramírez-Barahona S, Pérez-Negrón E. 2023. Estructura filogeográfica de Crescentia alata (Bignoniaceae): los huertos como reservorios de diversidad local. Botanical Sciences 101(1):164-185. https://doi.org/10.17129/botsci.3158
• Aguirre-Dugua X, Casas A. 2022. Crescentia alata Kunth, Crescentia cujete L. In: Casas A, Blancas Vázquez JJ. Eds. Ethnobotany of the Mountain Regions of Mexico. Springer, New York, NY [ISBN 2365-7561]. https://doi.org/10.1007/978-3-319-77089-5_34-1
• Gentry AH. 1992. A synopsis of Bignoniaceae ethnobotany and economic botany. Annals of the Missouri Botanical Garden 79: 53-64. https://doi.org/10.2307/2399809
• Janzen DH. 1984. How and why horses open Crescentia alata fruits. Biotropica 14(2): 149-152. http://www.jstor.org/stable/2387746