Regresar   |  
Camino de bienvenida   |   Lengua Zapoteco, Istmo
Traducciones:
Camino de bienvenida
Didxazá (Zapoteco, Istmo)
Cempasúchil, Flor de muerto, Guiaj kua, Guiaj kua, Guie' biguá, Gyììa’ Cub, Ita kuàún, Ita kuàún yó’o, naxó kjajo
Didxazá

Camino de bienvenida

Didxazá
 
1 *vianneyhgom@gmail.com Jardín Etnobiológico de Oaxaca   |   2 *nizagt@gmail.com Secihti/JebOax
Ra zeguiluxe beeu octubre ne ra ruzulu beeu noviembre, nabiguiturini nga ridiee ca layú xti' guidxi Zaguita. Ruzulu guindanaxhi lu bi: rudii diidxa' ma’ chigueeda ca lisaa xti'nu ni ma’ guti. Ca lisaa runica’ ti neza ne ca xpandagaxiaa ca guie' biguá, ruguuca’ guxhubidó' ra lidxica’ ne rucaguica’ gui’ri’ ni gaca' ni gului’ ca ni ma’ guti neza guibiguetaca’ ra lidxica'. Lu ca gueela'di’, ca ni ma' qué guinidi’ca’ ndaani' guidxilayudi’ zanda guubigueta’ goca’, gueca’ ne cuineca’ - ne xtale guendaranaxhii ne guendanayeche'- ca ni nadxii ne ruzeete’ laaca’.
Guie' biguá naca ti yahahuiini' ni niru guedandá ca binnixtiá, guidxi Zaguitasi guyuuca’, ra dunabepe' nga ziuula' nadipa' Xtiidxa' xquendanabani ni napa. Ca di lu xhisi guendaguti nga daabi xcuni, laaca dagulisaani -raca jmá que gaayu' gayuaa iza_ lu ritual ne medicinal nácani ti bixhiidi’ ni nagana guedaguibiá. Xtalepe' iza niru ñedandá ca binnixtiá, ma' riquiiñe'cabeni lu ca ceremonia ne lu medicina tradicional. Lu ca guidxi mesoamericana, guie' biguá cadi nácasini ti guie’: nácani xquenda nabani xti' caadxi xpido’ca’ ne ti neza ni rutagulisaa ni nandxo' ne ni rusianda (López et al., 2024). Lu Códice Florentino riete sica ritual xti' guendarianda ne xti' ca ceremonia daguné ca xpieque xhiiña' rañaa. Médico binnixtiá Francisco Hernández, lu ti guixhiaapa gaayu' gayuaa chonna lategande gadxe iza, bitopa ne bicaani lu gui’chi' sicasi xiixa cuaana' ni riandané ca guendahuará sicasi hidropesía, ascitis o disentería -Ca guendahuará, ni lu xtiidxa' ca nahua, naca' daguneni Tláloc, xpido' nisaguié- ni xtalepe' bieque rieneca’ni sica ti neza nandxo'
Dxi yendani Europa, bichagalucabe laa sicasi ti yagaga' nandxo’ ne medicinal, ni bisaana xhiiña’ ca guidxi huala'dxi' xti' América; huaxa guendabiaani'ca bichaani ne botánico John Gerard lu ti guixhiaapa gaayu’ gayuaa tapa lategande bichii gadxe iza (1597), ni guni' nácani venenosa. Ne dxique, bisaanacabe guiquiiñe'cabeni ne bedaguiaanani sica ti guie' sicarú… xadxipe’ nga bisiaandacabe xtipayooxho’ xti'ni.
Lu ca dxidi', guie' biguá cadi rusuchaahuisica’ ca altar ndaani' guidxi Zaguita, nácani xiixa xhisaca xti' ca saa ni raca lu xtale ndaa guidxilayú. Sicasi India, riquiiñe'cabeni lu ca saa jmá nandxo' xti'cabe sica xiixa ni rudii guendanazaaca ne guendanacha’hui’. Nepal, lu festival de Tihar, riquiiñe'cabeni ra gusisácacabe guendalisaa nandxo' ni napa ca binni, ca bidó’ ne naturaleza. China, laca rihuinini lu ca ritual ra rusisácacabe ca ni ma' guti ne ca bidó'.
Huaxa sica riquiiñe'cabeni nácacani jmá ne cadi lu xiixa ceremoniasidi’. Sicasi ndaani' ne fuera guidxi Zaguita, xtale guidxi nga huaquiiñe’cani sica medicina. Ca Cherokee, riquiiñe'cani quibinécani ra xiixa paraa caraa guidiladi ne laca riquiiñe’cabeni sicasi tinte natural. India, nisa ribee ca guie' xti' riquiiñe'cabe laa gusiandanecabe xiixa infección lu guidiladi ne rudiicabeni ca yuze ne ca yagahuiini', ti gusabaca’ biduyu.
Ca estudio científico rudxibaluná’ ca xquendani. Huahuini nápani efecto antihelmínticos (rudxiluni ca parásito), antimicóticos, antibióticos ne antiinflamatorios, ne recaneni guietelu colesterol lu rini (ver Shetty et al., 2015; López et al., 2024).
Guie' biguá (Cempōhualxōchitl lu náhuatl) nácani ti diidxa' nácané cempōhualli (gande) ne xōchitl (guie’), gande guie'. Nácani lisaa Tagetes erecta, ti yahahuiini' xti' guidxi Zaguita ni zadxelanu laaca’ lu ca layú ra nuu xtale dani, galahui' ne neza guete' guidxi Zaguita. Runi nagueenda ridaleca’ ne riaaca' guintiicasi, yanna la, ma' bia' guidubinaca guidxilayú nga ra rudxiiba'cabe laa.
Lade ca Tagetes, guie' biguá nga naca ni napa ca guie' jmá naro’ba’ ne jmá pétalo. Gaxha nga lisaaneni clavel xti' moro (Tagetes patula), xti' lisaa ni laaca rudxiiba'cabe, huaxa ndi' laa, jmá nahuiini' ca guie' xti' ne jmá naxiñá' galaa (Hinojosa-Espinosa y Schiavinato, 2022).
Nácani ti yahahuiini' ni ribani ti izasi, rindanaxhi ne nagueenda rirooba'. Lade gui'xhi' rirooba'ni bia' chupa lategande ne chonna lategande cm, huaxa ra gudxiiba'cabe laa rugaanda gaca' bia’ 1.8 metro nasoo. Zuhuandí’ ñee ne rihuinipe' ca rara xti' ra jmá nasoo xti' ridale ca yaganá’. Ca guie' xti', dunabepe' rihuinica’ ridaaguca’ lu ca cabezuela ni rugaanda gacaca’ bia’ gande cm de diámetro. Ca pétalo xti'ni nácaca’ naxiñá’ ne naguchi, huaxa ca ni jmá rihuini nga ca ni nabiguituca’. Ca cabezuela nápaca’ bia’ tapa gayuaa guie' nahuiini'; ca ni nuu fuera qué rudiidica’ biidxi’, nácaca’ estéril, huaxa ca ni nuu galahui' la, rudiica'; ne xtalepe' nga rudiica’ ne guirape’ca nga qué igana rudiica’ (Serrato, 2014).
Guie' biguá cadi nácasini ti guie' sicarú ni biale ndaani' guidxi Zaguita ni rusisácacabe laa guidubinaca ndaani' guidxilayú; ndaani' xquidxinu, nácani xhisacaro’ ni rului’ xquendanabani xcú xti'nu, xtipa ca guendabiaani' nagola xti'nu ne xtipa xquenda ne xpia'nu.

Referencias
Traducción y voz en lengua Didxazá (Zapoteco, Istmo): Juchitán de Zaragoza
*yuunenisa@hotmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Hernández-Gómez V. y Gámez-Tamariz N. 2026. Camino de bienvenida (Zapoteco, Istmo; Guerra- N.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://www.cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/caminodebienvenida_zai accesado el 16 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 3    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.