Ndot aleambaats tiül mi kaw mayo andüy tiül mi kaw noviembre, ileam tiül noik nine mi kambaj México ningiün tixiül, ndi mi teots wüx ndot mingiay mi nüt nej nanche ngüa nance; ndot miyak ilaag, alndom mijaw teandearak andüy palwüx aong wean, ajküw nine wiling aong piüts ombas ayaj Byrsonima crassifolia Kunth, ngwa ajküw nakants ombas, nemeaats, ayaj Malpighia mexicana A. Juss. Mijpüw nandiüeram atmiün mipich tiül México kwane arang nganüy, ap mandeakaats andüy wüx nakants wean, M. mexicana, ajüik niüng ap matang ajiür mi nüt nej ngineay asoik: nakants wean, naw ti xiül wean, acerola mexicana, cereza colorada, guajocote ngwa guachocote, atkiay ajlüy altegüy minüteran. (Tena et al., 2020). Aag aong a xiül küy nüteran tiül ajküw nine mi kambajaats miün tanom ajküw nüt prehispánicos; les tapederan miün wüx xiül ngwa ajiür ngineay najneaj arangüch nangan.

Malpighia mexicana noik nine xiül laliük matüch ojpeküw metro ajal oleaj, najpex owil xiül xeyay mipüüig nej, ngiaj miün teleaj nej ajiür tsatsaw atankiay nerich atne ran tsopon miün teleaj. Aop a xiül ngome netüch tüchay atang, ajiür aküateyej tsatsaw aop, ajiür ombas neje op najal piwiliow atüch apikiw pinowan andüy tiül gajpokoik cm ajal, nganüy tsapajaw ajiür miün tiül ijkiaw andüy tiül ojpeaküw cm. Mi mbaj nej kanchiüw noik noik chengel (corimbos) ajiür miün tiül apikiw ngwa gajponüy nine mi mbaj nej niüng atüch gajpokoik mm atang, akokiaw aop nesap teleajnej (sépalos) nganüye corolas akokiaw aop ajpot nesiürr olüik ajiür am wüx mbeay op, wüx latang ajün angowüüch ombas andüy tiül iüep ajpot. Ajküw keik asajriich aong nej, aaga nine wean windiün, nemeaats, ajiür ijkiaw ngwa arej cm adam, nechipip ombas, iyaag tarrang kiripite opang, wüx lajüne akants ombas; am tiül omeaats nej ajiür arej tirip osaab napak opang (testa) niüng ajiür nesapüy wüx ombas neje xeyay fibra

Atkeay ajlüy xeyay ombas aaga xiül kiaj naw tiül nawaag mi peat México kos nengüy kajnchiüw xeyay mi najneaj ombas a Malpighia; nganüye Anderson (2013) andeak aaga ombas a xiül küy tapeay oleaj nayaküch Centroamarica makiiüb Venezuela. Aaga ombas M. mexicana ajlüy asaap xeyay iüt tiül nawaag peat, miün Michoacan, mi cuenca Balsas, Pacifico mexicano, atkiay matüch Chiapas; andüy palwüx kambaj atmiün ajlüy tiül El Salvador, kwane arang kiaj atangüw pal palwüx mi iütüw, neküateyej ndoj menkiaj ajlüy mi iüt mexicano. Alndom mapiürüch tegüy ngome xeyay majlüy majnap aong, agüy marrey niüng ngome xeyay arraar, wüx majwan tiül mi iüt nej; Kwane aranga xeyay aaga xiül küy ajaraw atang tixiül ngwa asilvestrado, ayaj apiüng ajaraw al tiül korrül, pech mi kot nden teatang nejinkiaj ngome xeyay tea jiürüch (Tena et al,.2020). Larangüch ngineay mekiacheyej wüx ngineay majlüy naag estaca ngwa esqueje, me kwal a xiül, lajaraw napateay apaküw, napateay awün oxiich, atkiay apiüngaran alndom mexeyay mapiürüch naag osaab (Maldonado et al., 2017).

Atkiay ajlüy tiül México xeyay xiül nejiür aong, nandiüram marang nateaik otüeñ korrül; nangan aong, ajiür xeyay tiül omeaats nej vitamina C, Agüy arang atnej noik oniiüg yow kos a nipilan nawüw tiül nine kambaj axomüw ütiw wüx (Maldonado et al., 2017); atmiün lajaraw ayarich netagmajneaj nekoy temeaatsaran, newün temeaats, newin temeaats la mawün kiej (Morelos), ngwa najneaj nejants nekoy ndot nepar wüx imbas, tiül Tipajteam (Tena et al., 2020).

Ndot nganaw meat najneaj angan aong nej, sasajan ik iyaamb it; ndot la meat, ngiam ndimiküat. Alndom mixoom tiül plas, marrey niüng ajnap kwantesmenej naw tiül kambaj niüng axomaats xeyay mifis mi xejchiiüts.

• Anderson WR. 2013. Origins of Mexican Malpighiaceae. Acta Botanica Mexicana, (104), 107-156.
• Tena Meza M, Navarro-Cerrillo RM, Brizuela Torres D (2021). Distribution of Malpighia mexicana in Mexico and its implications for Barranca del Río Santiago. Journal of Forestry Research, 32, 1095-1103.
• Maldonado M, Garcia J, Santos G, Rojas A, Cuevas J, Torres N. 2017. Reguladores del crecimiento y sustratos en la propagacion vegetativa de nanche (Malpighia mexicana A. Juss. y Byrsonima crassifolia (L) HBK). Revista Brasileira de Fruticultura,39 (3), 1-6. https://doi.org/10.1590/0100-29452017700